Waarom is gedragsverandering zo moeilijk?

Waarom is gedragsverandering zo moeilijk?

Jaren geleden begon ik de keerzijde van mijn gewoontepatronen – prestatiegericht, gedrevenheid en wilskracht – te voelen. Het was een harde confrontatie. Gewoontepatronen kunnen zo hardnekkig zijn, dat er een persoonlijke aardbeving voor nodig is om ze in te gaan zien en te gaan veranderen. In mijn geval deed een chronische pijnaandoening mij op mijn grondvesten schudden en zorgde voor een keerpunt. Zo’n aardbeving die nodig is om gedrag te veranderen geldt niet alleen op persoonlijk terrein. Denk maar eens aan het instorten van de biodiversiteit en aan de klimaatcrisis. Een dreiging van grote omvang en toch gaan de meeste mensen op de oude voet door. Gewoontepatronen kunnen blijkbaar een stevige sta in de weg zijn bij de gewenste gedragsverandering die hard nodig is om het tij nog te kunnen keren.

Overlevingsmechanismen

De gewoontepatronen – overlevingsmechanismen – die ik had ontwikkeld zijn jarenlang goed van pas gekomen. Maar zonder dat ik het besefte gingen ze op latere leeftijd tegen mij werken. Onbewust begon er wel iets te knagen en waren er soms innerlijke stemmetjes, maar die negeerde ik. Datzelfde mechanisme speelt als het om klimaatverandering gaat. Vele studies laten de vernietigende impact van klimaatverandering zien; het probleem wordt angstaanjagend reëel. Bewijzen hiervoor blijven zich opstapelen en toch blijkt uit psychologische onderzoeken dat vele mensen het negeren en steeds meer energie steken in de ontkenning daarvan. Blijkbaar is die figuurlijke aardbeving zowel op persoonlijk als op maatschappelijk terrein nodig om uiteindelijk tot gedragsverandering te komen.

Staat van weten en niet-weten

In het artikel ‘De klimaatcrisis is echt, wen er maar aan’ van Duurzaam Nieuws staat dat deze ontkennende of wegkijkende reactie van het publiek op het instorten van de biodiversiteit en op de klimaatverandering in eerste instantie werd gezien als een psychologisch. Maar het gaat volgens hen om meer dan dat. “Ontkenning en andere verdedigingsmechanismen die we gebruiken om de realiteit aan banden te leggen en een gevoel van ‘het normaal’ te handhaven, hebben ook interpersoonlijke, sociale en culturele aspecten. Het zijn immers onze relaties, groepen en bredere culturen waar we steun vinden in het niet-denken en praten over die crisis. Er zijn tallozen strategieën om die staat van weten en niet-weten te handhaven – we zijn daarin erg inventief.”

Cognitief gemak

Ja, wij mensen zijn zeer inventief in het niet willen zien en voelen wat er werkelijk speelt. We houden ons vast aan ingeslepen gedrag. Waarom doen we dat, terwijl alle signalen op rood staan? NRC-columnist en gedragswetenschapper Ben Tiggelaar: “Gedrag is de zwakke schakel bij veranderingen. Een eerste belangrijke belemmering: in ons brein werken twee soorten processen tegen elkaar in. Enerzijds maken we bewuste plannen. Maar anderzijds is ons brein primair ingericht op de volautomatische herhaling van gedrag dat ‘werkt’ en weinig moeite kost: gewoontegedrag. Psychologen zeggen: ons brein streeft naar ‘cognitief gemak’: het is gericht op voldoende bereiken met weinig moeite.”

Fouten maken mag (of toch niet?)

“Een tweede belangrijke belemmering in gedragsverandering is de sterke neiging die we hebben om pijn, ongemak en verlies te vermijden. Dit belemmert in veel gevallen onze motivatie om te leren, experimenteren en veel andere vormen van verandering. ‘Fouten maken mag’, klinkt bijvoorbeeld wel mooi op een managementconferentie. Maar diep in ons brein klinkt een oeroude, angstige stem die waarschuwt: ‘Fouten maken is gewoon fout. Niet doen!’ “

Sociale omgeving

“Derde belangrijke belemmering voor gedragsverandering is de fysieke en sociale omgeving waarin we ons bewegen. Een paar voorbeelden: als mensen om ons heen vriendelijk knikken, praten we langer door; als we een grotere maaltijd of een groter bord voorgezet krijgen, dan eten we meer. Slechts weinig mensen realiseren zich hoeveel invloed hun directe omgeving heeft. En in een gelijkblijvende omgeving proberen ze dan toch tot nieuw gedrag te komen.”

De schrijver bedoelt daarmee te zeggen dat als de directe omgeving niet verandert het heel lastig is om eigen gedrag te veranderen. Misschien is dat ook de reden dat mensen die geconfronteerd worden met een persoonlijke aardbeving in hun leven en (noodgedwongen) het roer omgooien, zich niet meer op hun gemak voelen in hun voorheen zo vertrouwde werkplek of sociale omgeving. Hoe vaak horen we niet dat ze niet begrepen worden, problemen krijgen op het werk of vrienden kwijtraken? Ook ik ben enkele vriendinnen kwijtgeraakt doordat ik veranderde en anders dan wat van mij verwacht werd ging reageren.

Op ‘veilige’ afstand houden

Veranderen in een gelijkblijvende culturele en sociale omgeving blijkt moeilijk. Onze cultuur is zeer goed in het negeren van oncomfortabele waarheden. We laten dingen graag zoals ze zijn, dat voelt veilig. Het zijn mechanismes die zijn ontwikkeld om onbekende situaties en onprettige gevoelens te vermijden en op afstand te houden. Duurzaam Nieuws: “Het cruciale punt is eigenlijk dat die mechanismen ons weerhouden van een betekenisvolle respons op de klimaatverandering. We slagen erin om het probleem, en hoe we daarop moeten reageren, op een ‘veilige’ afstand te houden. En naarmate de crisis steeds moeilijker te negeren valt – kijk maar naar de huidige waterval aan schokkende rapporten – graven we ons individueel en cultureel steeds dieper in om onze aandacht ervan weg te houden.”

Aandacht

Aandacht is het sleutelwoord. Duurzaam Nieuws: “We moeten meer aandacht hebben voor wat verloren gaat, voor wie, en wat we belangrijk vinden, en voor andere manieren van bestaan. Sommige wetenschappers zien de recente culturele veranderingen als een hoopvol teken dat er een groeiend besef is van zorg en verantwoordelijkheid. Dus: stop met je schuldig te voelen, het is jouw fout niet. Wees aandachtig voor wat er gaande is, zodat je kunt zien waar je waarde aan hecht en waarom. Waartoe ben je in staat, en waartoe zijn we allemaal samen in staat, als we niet vastzitten tussen weten en niet-weten, ontkenning en angst? En kijk welke plichten daaruit ontstaan.”

Signalen toelaten

Door aandachtig te leven en het bewustzijn te vergroten kun je gewoontepatronen doorbreken. Ik ben dankbaar dat er jaren geleden een keerpunt ontstond in mijn leven. Door mijn prestatiedrang, mijn wilskracht en gedrevenheid was ik zeer goed geworden in het ‘ontkennen’ van de signalen in mijn lichaam en de kleine stemmetjes in mijn hoofd. De aardbeving in mijn leven was nodig om dit onder ogen te zien en te ontdekken wie ik werkelijk ben en wat voor mij echte waarde heeft.

Meer heilzaam gedrag

Hetzelfde geldt voor de schokkende realiteit van de biodiversiteit en het klimaat. We moeten de urgente signalen toelaten, in plaats van te blijven inzetten op wegkijken of ontkenning. Duurzaam Nieuws: “Laten we dus het beestje bij de naam noemen: als gevolg van de klimaatverandering gebeuren allerlei verschrikkelijke zaken, en daarover verschijnen berichten in de media. Hoe ga je daarmee om? Hoe voel je je? Ben je geschokt, ontzet, angstig, verveeld of ben je het gewoon beu? Hoe ga je om met de angst? Stop je het weg in een veilig hoekje van je hersenen?” Als je de tijd en de ruimte neemt om je gevoelens toe te laten en te onderzoeken, je bewust te zijn van wat er in je omgaat aan gedachten en lichamelijke gewaarwordingen en de manier waarop je reageert, kun je besluiten om meer heilzaam gedrag aan te leren.

Nieuwsgierigheid

Voor een grote verandering in ons leven is niet zozeer wilskracht nodig, maar nieuwsgierigheid. Door nieuwsgierig en bewust oude gewoontepatronen te ervaren en te bekijken, kun je gaan voelen wat er vervelend en beknellend aan is. Niet alleen voor jezelf, maar ook voor je omgeving, voor de natuur, voor alle levende wezens, voor de wereld. Door opmerkzaamheid en een open, nieuwsgierige blik is het mogelijk om niet toe te geven aan ingeslepen gewoontepatronen en stap voor stap een nieuwe houding te ontwikkelen.

Gebruikte bronnen:

De klimaatcrisis is echt, wen er maar aan’ Duurzaam Nieuws (febr. 2019)

‘Waarom veranderen zo lastig is (en wat wél werkt)’, Ben Tiggelaar, NRC

Post Comment